Wat is een ATEX-zone?
Een ATEX-zone is een afgebakend gebied waar explosiegevaar bestaat door de aanwezigheid van brandbare gassen, dampen of stofdeeltjes in de lucht. In zulke zones is er een risico dat een ontstekingsbron, zoals een vonk of warme oppervlakken, een explosie veroorzaakt.
De term “ATEX” staat voor ATmosphères EXplosibles en verwijst naar twee Europese richtlijnen rond explosieveiligheid:
- ATEX 114 (richtlijn 2014/34/EU): voor apparatuur en beveiligingssystemen die gebruikt worden in explosiegevaarlijke omgevingen.
- ATEX 153 (richtlijn 1999/92/EG): voor de bescherming van werknemers die in zulke omgevingen werken.
ATEX-zones komen vooral voor in sectoren zoals petrochemie, energie, voedingsindustrie, landbouw en opslag van gevaarlijke stoffen.
Waarom bestaan ATEX-zones?
ATEX-zones bestaan om explosierisico’s vroegtijdig te identificeren en in te perken. In omgevingen waar brandbare stoffen aanwezig zijn — zoals gas, damp of fijn stof — kan één vonk al genoeg zijn voor een zware ontploffing.
De wetgeving verplicht werkgevers om deze risico’s in kaart te brengen en de werkzones in te delen volgens het risico op explosie. Zo weten werknemers en technici welke voorzorgsmaatregelen nodig zijn en welke apparatuur er wel of niet mag gebruikt worden.
Door duidelijke zones toe te wijzen, kan je gerichter veiligheidsmaatregelen, opleidingen en PBM voorzien. Denk aan speciale verlichting, vonkvrije werktuigen of explosieveilige installaties.
ATEX-zones zijn dus een belangrijk onderdeel van een doordacht explosieveiligheidsbeleid.
Verschillende ATEX-zones uitgelegd
ATEX-zones worden opgedeeld in twee reeksen:
- Zone 0, 1 en 2 voor gas/damp
- Zone 20, 21 en 22 voor stofdeeltjes
Elke zone geeft aan hoe vaak en hoe lang een explosieve atmosfeer aanwezig kan zijn.
Zone 0
Een zone waar een explosieve gasatmosfeer voortdurend of langdurig aanwezig is. Denk aan de binnenkant van een opslagtank met brandbare vloeistoffen. Alle apparatuur moet hier volledig explosieveilig zijn en voldoen aan strenge ATEX-vereisten.
Zone 1
Hier kan een explosieve atmosfeer regelmatig voorkomen tijdens normaal gebruik, bijvoorbeeld bij het vullen van een tank of rond leidingen. Ook in deze zone zijn speciale toestellen verplicht die geen ontstekingsbron vormen.
Zone 2
Een zone waar de kans op een explosieve gasmengsel klein is, en als het voorkomt, dan slechts voor korte duur. Apparatuur moet nog steeds aan ATEX-normen voldoen, maar de eisen zijn minder streng dan in zones 0 en 1.
Zone 20
Een stofrijke omgeving waar explosieve stofwolken voortdurend of langdurig aanwezig zijn. Voorbeeld: de binnenkant van een silo waarin meel, suiker of houtstof wordt verwerkt. Alle toestellen in deze zone moeten volledig stofexplosieveilig zijn.
Zone 21
Hier kunnen tijdens normaal gebruik af en toe stofwolken ontstaan. Denk aan installaties waar regelmatig wordt gemalen, gemengd of geschrobd. Apparatuur moet vonkvrij en goed afgeschermd zijn.
Zone 22
Een zone waar brandbaar stof in principe niet aanwezig is, behalve heel kortstondig en onverwacht. Typische voorbeelden: opslagruimtes of zones waar stof zich kan ophopen. Goede schoonmaak en stofbeheersing zijn hier cruciaal.
Wat zijn de verplichtingen in een ATEX-zone?
Werkgevers die werken in of rond ATEX-zones zijn wettelijk verplicht om maatregelen te nemen tegen explosierisico’s. De belangrijkste verplichtingen zijn:
- Risicoanalyse uitvoeren
Voor elke installatie of werkomgeving met mogelijk explosiegevaar moet een grondige risicoanalyse worden gemaakt. Dit vormt de basis voor de zone-indeling. - Explosieveiligheidsdocument (EVD) opstellen
De resultaten van de analyse worden gebundeld in een EVD. Dit document beschrijft welke gevaren er zijn, hoe de zones zijn ingedeeld, en welke preventiemaatregelen genomen worden. - ATEX-gekeurde apparatuur gebruiken
Alle toestellen in een ATEX-zone moeten voldoen aan de Europese ATEX-richtlijn en duidelijk gemarkeerd zijn. Het gaat om alles: van sensoren tot verlichting en gereedschap. - Opleiding en sensibilisering van personeel
Iedereen die in een ATEX-zone werkt, moet weten wat de risico’s zijn, hoe ze veilig kunnen werken en wat ze moeten doen bij incidenten. Denk aan opleidingen over PBM, ontstekingsbronnen vermijden en noodprocedures. - Periodieke controle en onderhoud
Apparatuur in ATEX-zones moet regelmatig gecontroleerd en onderhouden worden om defecten of vonkvorming te vermijden.
Waarom is kennis van ATEX cruciaal?
Werken in een ATEX-zone brengt ernstige risico’s met zich mee. Eén kleine fout kan leiden tot een explosie met zware gevolgen voor mens, milieu en infrastructuur. Daarom is het essentieel dat iedereen op de werkvloer weet waar de risico’s zitten en hoe ze ermee moeten omgaan.
Zowel technici, contractors, preventieadviseurs als leidinggevenden moeten het verschil kennen tussen de zones, de juiste PBM gebruiken en enkel werken met toegelaten apparatuur. Ook bij het onderhoud of vervangen van installaties mag je nooit improviseren.
Een goede ATEX-opleiding maakt vaak het verschil tussen veilig werken of levensgevaar. Bij Kubus Safety zien we dagelijks hoe belangrijk praktijkgerichte kennis is, zeker op werven in de petrochemie, voedingssector of afvalverwerking.
Hulp nodig bij ATEX-veiligheid?
Bij Kubus Safety helpen we bedrijven om veilig en wettelijk in orde te werken in ATEX-zones. Van advies en risicoanalyse tot opleidingen en verhuur van gekeurd materiaal – we staan voor je klaar.
Neem contact met ons op en ontdek hoe we jouw team kunnen ondersteunen.
