Bij het nemen van veiligheidsmaatregelen grijpen veel bedrijven snel naar persoonlijke beschermingsmiddelen. Een helm, handschoenen of een harnas lijken een directe oplossing. Toch is dat volgens de wetgeving niet de eerste stap.
De preventiehiërarchie bepaalt in welke volgorde risico’s moeten worden aangepakt. Het is een fundamenteel principe binnen het welzijnsbeleid en vormt de basis van elke goede risicoanalyse.
Wat is de preventiehiërarchie?
De preventiehiërarchie is een vaste volgorde van maatregelen die je moet volgen om risico’s op de werkvloer te beheersen. Het uitgangspunt is eenvoudig: pak een risico altijd zo hoog mogelijk in de hiërarchie aan.
Dat betekent dat je eerst moet proberen het risico volledig te vermijden. Pas wanneer dat niet mogelijk is, ga je over naar lagere niveaus van bescherming.
Dit principe is opgenomen in de Belgische welzijnswetgeving en moet toegepast worden bij elke risicoanalyse en elk preventiebeleid.
De 5 niveaus van de preventiehiërarchie
1. Risico’s vermijden (eliminatie)
De beste maatregel is het risico volledig wegnemen. Als een gevaar niet aanwezig is, kan het ook geen schade veroorzaken.
Voorbeeld:
Moet iemand op hoogte werken? Dan kan je eerst nagaan of het werk ook vanop de grond uitgevoerd kan worden met aangepast materiaal.
Eliminatie is altijd de meest effectieve oplossing.
2. Risico’s vervangen (substitutie)
Kan je het risico niet volledig wegnemen, dan kijk je of je het kan vervangen door een minder gevaarlijke oplossing.
Voorbeeld:
Een agressieve chemische stof vervangen door een minder schadelijk alternatief.
Of een lawaaierige machine vervangen door een stiller model.
Substitutie vermindert het risico structureel.
3. Collectieve beschermingsmaatregelen
Wanneer eliminatie of vervanging niet mogelijk is, kies je voor collectieve maatregelen. Die beschermen meerdere personen tegelijk en beperken het gevaar aan de bron.
Voorbeelden:
- Leuningen bij werken op hoogte
- Afschermingen rond machines
- Ventilatiesystemen
- Automatische beveiligingen
Collectieve bescherming heeft altijd voorrang op persoonlijke bescherming.
4. Organisatorische maatregelen
Als technische oplossingen onvoldoende zijn, kan je risico’s ook beperken via organisatie en procedures.
Denk aan:
- Werkvergunningen
- Toolboxmeetings
- Duidelijke werkinstructies
- Beperken van blootstellingsduur
- Opleiding van medewerkers
Deze maatregelen verminderen de kans op fouten, maar nemen het gevaar niet volledig weg.
5. Persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM)
Pas in laatste instantie komen persoonlijke beschermingsmiddelen in beeld. PBM beschermen enkel de individuele werknemer en zijn afhankelijk van correct gebruik.
Voorbeelden zijn:
- Helmen
- Veiligheidsbrillen
- Handschoenen
- Valharnassen
PBM zijn dus belangrijk, maar mogen nooit de eerste reflex zijn bij risicobeheersing.
Waarom is de preventiehiërarchie belangrijk?
De preventiehiërarchie voorkomt schijnveiligheid. Een werknemer een helm geven terwijl het risico technisch kan worden weggewerkt, is geen duurzame oplossing.
Inspectiediensten kijken tijdens controles ook of risico’s volgens deze hiërarchie zijn aangepakt. Wanneer blijkt dat een werkgever te snel naar PBM grijpt zonder andere opties te onderzoeken, kan dat leiden tot opmerkingen of bijsturing.
Bovendien vormt de preventiehiërarchie de basis van elke risicoanalyse. Zonder deze logische volgorde is een preventiebeleid onvolledig.
Praktisch voorbeeld op de werkvloer
Stel: er is valgevaar bij werken op hoogte.
Volgens de preventiehiërarchie pak je dit als volgt aan:
- Kan het werk vermeden worden of vanop de grond gebeuren?
- Kan je een hoogwerker of vaste constructie voorzien?
- Kan je leuningen of randbeveiliging plaatsen?
- Kan je procedures en toezicht voorzien?
- Pas als laatste stap gebruik je een veiligheidsharnas.
Dit toont duidelijk aan dat een harnas niet de eerste oplossing is, maar de laatste verdedigingslijn.
Preventiehiërarchie in je veiligheidsbeleid
Elke werkgever moet de preventiehiërarchie toepassen bij:
- Het opstellen van een risicoanalyse
- Het uitwerken van het globaal preventieplan
- Het bepalen van preventiemaatregelen
- Het adviseren van werknemers
Een interne of externe preventieadviseur speelt hierin een belangrijke rol. Hij of zij moet erop toezien dat maatregelen correct volgens de hiërarchie worden gekozen.
Hulp nodig bij je risicoanalyse?
Twijfel je of je preventiemaatregelen correct zijn opgebouwd? Of wil je je veiligheidsbeleid sterker en structureler aanpakken?
Kubus Safety ondersteunt bedrijven bij risicoanalyses, preventieadvies en het correct toepassen van de preventiehiërarchie op de werkvloer.
